Adibni qanday o‘rganamiz?
Abdulla Qodiriy (1894–1938) o‘zbek romanchiligining yetakchi namoyandalaridan biridir. Uning ijodi bilan tanishish faqat tarjimai holni yodlashdan iborat emas. Asarlardagi suhbat, muhit va qahramon qarorlari orqali yozuvchining badiiy dunyosiga kirish mumkin.
Qodiriy romanlarini o‘qiyotganda tarixiy sharoit bilan bugungi tasavvurlarimiz o‘rtasidagi farqni hisobga olish foydali. Har bir obrazni faqat “yaxshi” yoki “yomon” deb baholash o‘rniga, uning istagi, qo‘rquvi va tanlovini tushunishga urinib ko‘ring.
Hayot va ijod yo‘li
1894
Abdulla Qodiriy Toshkentda tug‘ildi.
1920-yillar
Adibning roman, hajviya va publitsistika sohalaridagi faoliyati o‘zbek adabiy hayotida muhim o‘rin egalladi.
1929
“Mehrobdan chayon” romani nashr etildi.
1938
Adib qatag‘on qurboni bo‘ldi. Uning ijodiy merosi bugun ham o‘rganilmoqda.
“O‘tkan kunlar”: tanlov va muhit
Romandagi Otabek, Kumush va Zaynab o‘rtasidagi munosabatlar kitobxonni shaxsiy istak hamda oila kutgan yo‘l o‘rtasidagi ziddiyat haqida o‘ylashga undaydi. Asarni faqat sevgi voqeasi sifatida o‘qish uning ijtimoiy qatlamlarini chetda qoldirishi mumkin.
Qahramonning o‘z fikri qaysi joyda aniq eshitiladi? Qaysi qarorga boshqalarning ta’siri kuchliroq? Shu ikki savol bilan bir bobni qayta o‘qib, javobingizga dalil bo‘ladigan epizodlarni belgilab chiqing.
O‘qish topshirig‘i: Otabekning bir qarorini tanlang. Uning sababi, oqibati va boshqa yo‘l tutish imkoniyatini uch qisqa xatboshida yozing. Bu topshiriqning yagona tayyor javobi yo‘q.
“Mehrobdan chayon”: bilim va adolat
Anvar va Ra’no obrazlari orqali shaxs qadr-qimmati, bilim va hokimiyat munosabatlarini muhokama qilish mumkin. Suhbatlarda kimning fikri erkin aytilayotgani, kim esa so‘zini ehtiyot qilayotganiga e’tibor bering.
Hajviy tasvirlarni o‘qishda kulgi nimaga qaratilganini aniqlang: alohida odatgami, manfaatparastlikkami yoki muhitdagi tengsizlikkami? Talqiningizni umumiy hukm bilan emas, aniq sahna orqali tushuntiring.
Tilga e’tibor
Eski so‘zlar va tarixiy iboralar uchrasa, avval gapning umumiy ma’nosini anglashga harakat qiling. Keyin lug‘at yordamida tekshiring. Tushunilmagan so‘zlar ro‘yxatini tuzish o‘qishni to‘xtatib qo‘yishdan ko‘ra samaraliroq bo‘lishi mumkin.
Roman matni bilan tahlil o‘rtasidagi farqni saqlang. Ushbu sahifadagi mulohazalar tahririyatning o‘quv tavsiyalari bo‘lib, muallifdan olingan iqtiboslar emas.